Paarden in de zee en een kaarsje voor Plato (7/10)

Paarden in de zee en een kaarsje voor Plato (7/10)

Collegereflectie - Leon van Eijndhoven volgt de reeks Verandermanagement. Lees hier zijn verslag van het zevende college: ‘Waardegedreven leiderschap in de praktijk' van Gabriël Anthonio.

Van de Griekse filosofen Plato en Aristoteles, via belevenissen in de Mesdag-kliniek naar een reddingsoperatie voor de door water ingesloten paarden in het Friese Marrum. De cursisten van de tiendelige reeks lezingen over verandermanagement kregen in deel 7 een even bevlogen als avontuurlijke verhandeling over leiderschap en waarden voorgeschoteld. In het, mede door de gelegenheid om introducees mee te nemen, volgepakt Pfizer Auditorium van Nyenrode nam Gabriël Anthonio zijn publiek op bevlogen wijze mee in wat bijna een ceremoniële viering van het leven was. De kernboodschap die daarbij bleef hangen: zorg dat je niet vervreemd raakt van dat wat er écht toe doet. In een wereld van volstrekt doorgeschoten organisatiedrift verspillen we energie aan dingen die er in wezen niet toe doen en gaan we langzaam dood. 

De kaars die Anthonio halverwege het college  - een volgens hem 'cafetaria-model' dat was samengesteld uit zijn repertoire van eerdere colleges - ontstak was een symbolisch eerbetoon aan Plato. "Want hij zou in huilen uitbarsten als hij in onze wereld een kijkje kwam nemen. Uit respect voor het leven zou ook hij een kaars aansteken", aldus Anthonio. Wat de viering van het leven met leiderschap te maken heeft? Alles, zo maakte hij al aan het begin van zijn college duidelijk. "Leiderschap is niets anders dan invloed kunnen uitoefenen. Mijn stelling is dat er nagenoeg altijd ruimte is om invloed uit te oefenen. Behalve in een situatie waarin mensen aan het doodgaan zijn." Een van de methoden om, als leider, te kunnen beïnvloeden is de narratieve (verhalende) benadering. Anthonio doorspekte er zijn college mee; het verhaal als data-set met een ziel.

Leiders of karikaturen?

Meters literatuur kun je over 'leiderschap in organisaties' tot je nemen. Maar teruggebracht tot de essentie komt Anthonio tot drie 'scholen' in leiderschap: de vakman, de manager en de inspirator. De eerste beroept zich steevast op zijn vakmanschap en bezigt zinnen als "Vanuit mijn vakgebied....". Managers denken in termen van 'een klus' (Anthonio: "Die wrijven zich in de handen en denken: dit gaan wij eens lekker managen"). De derde categorie, de inspirator, is zo gehecht aan het creëren van sfeer dat hij/zij zich nogal eens verliest in 'wollige' activiteiten als samen soep maken of een gitaarcursus volgen. Het gevaar, kortom, schuilt erin dat we dénken een goed vakman, manager of inspirator te zijn. In feite gedrágen we ons alleen maar als zodanig en vervallen daarmee juist tot een karikatuur. Het is nog een wonder dat veel mensen functioneren óndanks leiding en management.

Het optimale midden

Toen Anthonio per 1 januari 2015 voorzitter werd van de Raad van Bestuur van Verslavingszorg Noord Nederland (VNN) had hij tenminste één goed voornemen voor het nieuwe jaar: het ontmythologiseren van zijn leiderschap. Het geplaagde VNN kampte met een miljoenentekort en er diende flink te worden gereorganiseerd. Een blauwdrukmodel lag al klaar. Maar in plaats van te kiezen voor een krimpscenario werd juist geopteerd voor een groeimodel. De ingeslagen weg werd met zulk enthousiasme onthaald dat bezuinigingsmaatregelen niet 'van bovenaf' behoefden te worden opgelegd maar de medewerkers spontaan meewerkten aan de reorganisatie. Anthonio had het optimale midden tussen 'alle kaarten op bedrijfsvoering' of 'alle kaarten op het verlenen van zorg' gezocht en gevonden. Deze term - ook wel de gulden middenweg - van Aristoteles uit diens werk 'Ethica' (Ethica Nicomachea) staat voor de deugd die als een uitgebalanceerde weegschaal het midden houdt tussen twee extremen. Het is allesbehalve een pleidooi voor middelmatigheid maar juist een zoektocht naar het optimum; zo houdt ware moed bijvoorbeeld het midden tussen lafheid en roekeloosheid.

De gewelddadige organisatie

Zijn we nog wel in staat dat optimale midden te vinden?, zo vroeg Anthonio zich af. Hebben we het optimale midden überhaupt nog wel in het oog, of is het al uit het zicht verdwenen? In de loop der tijd is er een toenemende kloof ontstaan tussen onze (persoonlijke) leefwereld en het systeem waarin we werken. Het economisch en administratief systeem begint de persoonlijke leefwereld zelfs te domineren. De Duitse filosoof en socioloog Jürgen Habermas noemt het de 'kolonisering van de leefwereld'. Anthonio: "Veel mensen bevinden zich in een situatie van verregaande vervreemding. Het lijf zit op het werk, het hart bevindt zich thuis. Pas na de werkdag gaat men léven. We hebben alles in ons werk geïnstitutionaliseerd, gebureaucratiseerd, het rendementsdenken is tot heilig bestempeld. En het erge is: het zit ook in ons hoofd. Zonder erbij na te denken sturen we een mailtje naar onze buurman op het werk in plaats van hem aan te spreken. Moderne organisaties hebben iets gewelddadigs want je loopt het risico dat je er doodgaat. Systeem en leefwereld moeten weer veel meer óver elkaar heen worden geschoven. Procesvorming? Prima, maar de overdrijving moet worden weggehaald."

Een appeltaart van vijf miljoen

Wat zijn de waarden waar je als leider voor moet staan en hoe kun je daarmee veranderingen bewerkstelligen en op een hoger plan geraken? Opnieuw vond Anthonio de sleutel bij de oude Grieken. Kardinale deugden (Plato) als moed en matigheid zijn altijd en in elke situatie van toepassing. Grootheden als Martin Luther King, Nelson Mandela en Moeder Theresa verbonden zich aan een kernwaarde. Anthonio: "Karaktervorming werd bij hen een werkstuk. Goede leiders verbinden zich niet alleen aan die kernwaarde(n) maar laten ook zíen waar ze voor staan. Ze durven zich kwetsbaar op te stellen in hun zoektocht naar verandering en verbetering."

            Anthonio verhaalde uit eigen ervaring over zijn tijd bij de Van Mesdagkliniek. Rond 2000 was er sprake van een crisis na berichten over financiële en organisatorische wantoestanden, ontsnapte tbs'ers en geruchten over seks tussen hulpverleners en tbs'ers. Als pas aangestelde directeur weigerde hij de - bijna standaard - restyling van de directiekamer, zag hij af van de privéparkeerplaats en hanteerde hij een open-deurenbeleid. Acht jaar lang zat hij zonder privileges met zijn kantoor midden in de kliniek. Een werkbezoek in die periode van justitieminister Korthals ging ook niet volgens het geijkte protocol. Een formele briefing kreeg de minister niet, wel voerde hij op informele wijze gesprekken met tbs'ers uit de kliniek en kreeg hij een door hen zelf gebakken appeltaart. De gedurfde, onconventionele ontvangst van het Haagse bezoek kreeg nog een prettig financieel staartje toen er 5 miljoen euro beschikbaar werd gesteld voor een 'revitaliseringsproject'....Zo kan het dus ook.

Paarden in beweging

Kan waardegedreven leiderschap zo simpel het verschil maken, de dingen veranderen of voor oplossingen zorgen? Nou, soms helpt de natuur een handje mee. Het inmiddels beroemde filmpje over de reddingsactie in 2006 van een groep door het zeewater ingesloten paarden bij het Friese Marrum zorgde aan het eind van het college voor ontroering bij het publiek. Het bijvoeren van de dieren door de brandweer was een pleister op de wonde. De inzet van genietroepen van de landmacht bood ook al geen soelaas. Friezin Micky Nijboer bracht de oplossing door simpel te beredeneren vanuit het kuddegedrag van paarden. Met vijf andere amazones bracht zij met zes lokpaarden de kudde in beweging en werden de paarden gered. Paarden volgen paarden. "En zo werkt het ook met mensen", beëindigde Anthonio zijn betoog. "Mensen komen in beweging van mensen."

De colleges van de reeks Verandermanagement vinden plaats van 24 november 2015 t/m 9 februari 2016. Een overzicht van alle beschikbare reflecties vindt u hier.

1) Veranderen als avontuurlijke tocht (Jaap Boonstra)
2) Generatieverschillen in organisaties (Mathieu Weggeman/Kim Spinder)
3) Vernieuwing ontketenen (Arend Ardon)
4)
 Veranderpsychologie (Ben Tiggelaar)
5)
 Leren veranderen (Hans Vermaak)
6) Leiders maken het verschil bij verandering (Katleen De Stobbeleir)
7) Waardegedreven leiderschap in de praktijk (Gabriël Anthonio)
8)
 Terug naar de bedoeling, verdraaide organisaties (Wouter Hart)
9) De binnenkant van veranderprocessen (Thijs Homan)
10) Lerend organiseren en veranderen (André Wierdsma)

Geschreven door Leon van Eijndhoven op 22 januari 2016

Gerelateerde evenementen

Enorme drive, passie en humor!